Ansikopedi

Bugün bildi?imiz modern manada ilk ansiklopedi Denis Diderot ve arkada?lary tarafyndan XVIII. yüzyylda yayynlanmy?tyr (Encyclopedie). Kelime eski Yunan'da en- =-de, kyklios=daire, peideia=bilgi kelimelerinin terkibiyle enkykliospeideia (bilgi dairesinde) olarak kullanylmy? olup 'septem artes liberales (yedi serbest sanat)' konularyna dair bilgi vermek amaçly yazylan eserlerin ady imi?. Nitekim papaz Gregorius Reisch tarafyndan yazylan (1553) Margarita Phylosofhica adly ilk ansiklopedik eser bu yedi alan ile (Trivium=dilbilgisi, belagat, mantyk üçlemesi ve quadrivium= geometri, astronomi, matematik, müzik dörtlemesi) synyrly kalmy?tyr. Bu yedi sanat alany bir bilim adamy için hazyrlyk synyfy, di?er bilimleri anlamak için ?art olan bilgiler bütünü olarak telakki edildi?inden ilk ansiklopedileri, insany gerçek bilime hazyrlayan ön kitaplar mahiyetinde görmek mümkündür.
Yslam biliminin do?u?u hicri birinci yüzyyldadyr. Dolayysyyla Yslam dünyasyndaki ilk ansiklopedik gayretler Kur'an'yn daha iyi anla?ylmasy için gerekli olan bilgilerin derlenmesi çaly?malaryyla kendini gösterir. Lakin sistemli bir ansiklopedi fikrinin geli?mesi için ikinci yüzyyla uzanmak gerekmi?tir. Biyografik bilgileri alfabetik olarak tasnif eden ilk tabakat kitaplary Vasyl b. Ata (ö. 748) ve Ybn Sa'd (ö. 845) tarafyndan yazylyr. Ünlü Türk bilgini Farabi'nin (ö. 950) ilimleri tasnif eden Yhsûa'l-Ulûm'una gelesiye kadar Emevi ve Abbasi ça?larynda ansiklopedik özellik ta?yyan bir hayli eser telif edilmi?tir. Osmanlylaryn en önemli ansiklopedik eserleri Fatih ça?ynda ortaya çykmy?tyr. Molla Fenarî'nin 100 ilim dalyny ihtiva eden Unmûzecü'l-Ulûm (Ylimler Harmany) adly eseri ve Molla Lütfi'nin el-Metâlibü'l-Ylâhiyye (Ylahî Arzular) adly eserleri bir modern ansiklopedinin gerektirdi?i özellikleri ta?yr. Sonraki ça?larda Osmanly dünyasynda Ta?köprüzade, Kâtip Çelebi, Nev'î Yahya Efendi, Ybrahim Mecdi, Erzurumlu Ybrahim Hakky gibi isimler ansiklopedik manada eserleriyle anylmy? müelliflerimizdendir.



DAYRETÜ'L MAARYF VE DYA YSLAM ANSYKLOPEDYSY



XIX. yüzyylyn ortalaryndan itibaren atalarymyzyn Baty dünyasy ile her alanda yakynla?malary ve Tanzimat'yn getirdi?i yeni baky? açysy ansiklopedik eserlerin de çehresini de?i?tirmi?tir. Hatta 'en-kyklios-paideia' kar?yly?y olarak da tamy tamyna tercüme olan "Dâiretü'l-Maarif (Bilgiler çemberi)" ady uygun bulunmu?, metod ve muhteva açysyndan Batyly tarzda ansiklopedicilik benimsenmi?tir. Ali Suavi'nin gayretiyle 1870 yylynda çykartylmaya ba?layan, ancak tamamlanamayan Batyly manada ilk ansiklopedik çaly?ma Kamusu'l-Ulûm ve'l-Maarif'ten itibaren Lugat-y Tarihiye ve Co?rafiye, Kamusu'l-A'lâm, Memalik-i Osmaniyye'nin Tarih ve Co?rafya Lugaty, Kâmus-y Riyaziyat, Yeni Muhîtü'l-Maarif, Musavver Dâiretü'l-Maarif gibi eserlerle Cumhuriyet devrine kadar gelinmi?tir. Yeni dönemde kurullar ve ki?iler tarafyndan hazyrlanmy? pek çok ansiklopedik eser saymak mümkündür. Ybnülemin M. Kemal Ynal, Bursaly Mehmet Tahir, Re?ad Ekrem Koçu, Ybrahim Alaeddin, Sadettin Nüzhet, Mustafa Re?id Belgesay gibi isimler bu konuda gayreti ortaya çykmy? olanlardyr.
Burada iki ansiklopediden daha bahsetmek gerekiyor: Tercüme ve te'lif metoduyla ülkemizde de Yslam Ansiklopedisi adyyla yayynlanan Encyclopedia of Islam bu eserin Arap dünyasyndaki ady Dairetü'l-Maarifi'l-Yslamiyye'dir- ve Türkiye Diyanet Vakfy'nyn yayynlady?y Yslam Ansiklopedisi. Modern manada ilk Yslam Ansiklopedisi sayabilece?imiz bu eserlerden ilkini müste?riklerin hazyrlamy? olmasy ve bizim onu MEB yayynlary arasynda çykan tercümesinden okumamyz ne derece dü?ündürücüdür. Tesellimiz odur ki pek çok yanly? ve kasytly bilgi ile dolu olan Encyclopedia of Islam yerine artyk daha mükemmel bir Yslam Ansiklopedisi elimizin altyndadyr. Yirminci yüzyylda Yslam dünyasynda yapylmy? en güzel te'lif çaly?masy diyebilece?imiz TDV Yslam Ansiklopedisi, tabiri caiz ise, ülkemizin gelece?e uzanan bir gurur kayna?ydyr.